Tamil Nadu jest jednym z najmniej odwiedzanych regionów Indii. Chennai (dawniej Madras) mógłby być jednym z powodów – przytłaczająca zakurzona metropolia. Innym powodem mogłoby być to, że nasze pojęcie kultury Indyjskiej dość mocno zdominowane jest przez silne wpływy Punjabskie jak i (w niektórych przypadkach) pamiątki i zdjęcia, które znajomi przywieźli nam z Rajasthanu. Tamilowie mają własną, zupełnie odrębną kulturę oraz dumę, nie mówią (i nie będą mówić!) w hindi, z angielskim też bywa raczej różnie. Przykładowy fragment rozmowy telefonicznej: Do you have room for tonight? Yes sir, ruhm. For two people? - Yes, too peepl. Great, can I reserve it? Yes, reeserve. So…i will give you my name. - Yes, my name. To się może ciągnąć do kilkunastu minut (w zależności od zdolności kamuflujących rozmówcy) zanim odkryjemy, że tak naprawdę nie zachodzi tu komunikacja. Lepiej sprawy załatwiać rozmawiając twarzą w twarz.
Jedzenie południowe jest naprawdę przyzwoite (dosa, appam, idli i pongal z dobrego źródła, złym pongalem można sobie zrobić straszną krzywdę). Południowe małe wioski, pełne szczerych, uśmiechniętych i zaciekawionych ludzi należą do najbardziej niewinnych i bezpiecznych miejsc, w jakich się kiedykolwiek znalazłam. Maduraj, jest magiczny i tragiczny do najwspanialszej południowej świątyni Meeknashi wiedzie most na rzece śmieci, gdzie stada dzikich świń biją się o co lepsze ochłapy. Gdzieś na nieoświetlonym skrzyżowaniu 10 Indusów na małej betoniarce wyprzedza mercedesa. Pan recepcjonista w Conoor ma 40 pustych pokói, ale da tylko, jeśli mu podpasujesz. Przyjezdni z północy czują się tu nie mniej obco, niż Europejczyk. Te kolory, zupełnie nie funkcjonuje tu połączenie “szaro i brudno”, jest brudo i barwnie. W Kanyakumari, na południowym krańcu Indii spotykają się trzy oceany i rzeczywiście można rozróżnić ich trzy kolory.

Paying for their own death: on the World’s Most Dangerous Road, Bolivia
There’s a road nearby La Paz known as the Death Road. It’s more of a mouintain path, right by a steep cliff, some time ago it was given the title of the world’s most dangerous road because of the quanity and types of accidents that appeared there (a bus with 40 passengers falling down the cliff, etc). Nowadays, even though the road is closed for the regular traffic, people keep dying there. Now however, paying (don’t know if a reasonable price) for their own death – Death Road became one of the most popular tourist atractions.
There are several companies organizing excursions with guides, with the purpose to bike down the Death Road. Every week hundreds of visitors in La Paz decide to take this chance. Company names (Madness, Gravity) and slogans (going down has never been better) suggest a thrilling, exciting experience. After biking down the road succesfully one can proudly wear a t-shirt: I survived the World’s Most Dangerous Road.
I asked few people about this experience. ‘You get a bit stressed, cause you go down faster and faster’ – says Matthew (Canada). – ‘I don’t know if I would call it a pleasant experience. When you’re already down there, with all the group, emotions calm down, you feel certain satisfaction, but the ride itself…I don’t know, I guess when you lack experience in mountain biking it can be hard, you may loose control. I feel pretty sure on a mountain bike, still I was one of the last ones down. One of the guys was going really fast, trying to keep up with the guides. He fell down and seriously hurt himself. Then I decided to really slow down.’ Was Matthew told that there are death cases on this tour? Nobody from the company mentioned it.
I talked to some Australian guys who just ‘did’ the Death Road’. An Israeli tourist fell down the cliff that day, she was in their group. Chris talks about the accident: ‘Nobody knows what really happened. They speculated that she was wiping her goggles or something. I don’t know what to think ’cause you know, biking itself was no more than okay. And when I think of how they pulled up the body of the poor woman, her legs wiggling like spaghetti, you just wonder if it’s worth it for this ‘ok’ feeling when you actually do make it.’
A few days later I talked to another group of tourists who bought the tour with the same company. This time no accidents. I asked them if they knew that a few days back a girl died there. They were rather surprised, so I asked if they would reconsider their decision if the organizers had mentioned this fact. Half of them admit, that yeah, they would definitely have given it a second thought. Throughout a week in La Paz we hear of a few cases where people died, yet not one case of a company ever mentioning it to their clients.
Going for a tour with people who advertise themselves as ‘proffesionals’, a client is convinced that they buy a certain security, which unfortunately cannot be guaranteed on the Death Road. The organizers apparently know it (if we assume few mortal cases are enough to withdraw a conclusion) and yet it doesn’t seem worth mentioning to the tourists. The buissness is in full swing. We were wondering, if the family of a dead kid would also get a t-shirt? Sorry, he didn’t make it. Or Going down has never been more meaningless.
Safaris, profit, confusion – who makes what in Jaisalmer, India
The town of Jaisalmer – an amazing golden fort on the desert, no wonder it became a hot spot for tourists passing through India’s Rajasthan. Consequently it’s also a goldmine for the middlemen and a potential rip off ground with victims on both sides: tourists as well as poor camel men. What the hell am I talking about?
About a month ago I went to Jaisalmer for a 2 days, 1 night (in the desert) safari. The competition between safari organizers was supposed to be ‘cut-throat’ – as some Lonely Planet owners informed me. I was also adviced to not go for the cheapest safari, since I might come back with “food poisoning or god knows what else”. Mystic Jaisalmer – the organizers of my rather expensive tour (1200 INR, after serious barganing) assured me of the best quality of their service. Their Trip Advisor page was full of (mostly really enthusiastic) references. The company provides the safari service and the lodging.
The very evening before the safari walking around Jaisalmer’s fort I met Faruk, a young camel man. We started discussing the reality of safaris and he explained me, to what extend people like him depend on companies like Mystic Jaisalmer. Faruk was born in a small village near Pakistani border, as most of his fellow people he has no education, all he has is his camels, but he is not able to start his own bussiness, the middle men won’t let him. Instead they are glad to pay for his service, which includes practically everything except for a jeep transport to the desert (about 45 minutes) and a bag of food. For taking a group of people for a 2 day safari, cook for them, make their beds and entertain them the company is paying him… 70 INR. Seventy. I repeat, that EACH participant is paying between 1200-1500 INR for the whole thing. The group can be from 2 to several people. Do the math yourself – this is the profit of the middle men.
“I would like to have my own company, I could charge 300 INR per safari, with 70 INR for me, that’s all I want” – Faruk tells me. As we walk on the street, the black jeep abruptly stops in front of us. It belongs to 2 guys from Mystic Jaisalmer, they storm out of the car and keep shouting at Faruk. One of them turns to me opening the door of the jeep wide and nervously explains that Farouk is a dangerous man, he lies, he is involved in kidnappings, etc. After spending a couple of hours with Farouk, his friends and family it all seems a bunch of nonsense…so I refuse to get into the jeep and say that I will take care of myself. “He doesn’t work for us. And he doesn’t have any camels”! – one of the guys shouts. – “That’s what they all say”! The men leave angry without me.
My discussion with Faruk continues: “Now for sure they will not call me for tomorrow. They will tell you more lies about me. Fighting with them has no point because i am just a simple man and they have a registered, profitable company” – he tells me. Some guy drinking chai in the corner approaches us and says to me: “These men…they are crazy”.
Next day, the safari takes place. Faruk is not there. Instead me and my companion are introduced to Mr. Khan. I ask about Faruk. Khan confirmes, that he works for MJ as well, he has camels. And yes, they are paid 70 rupees per trip. How much are we charged, he asks me. I am ashamed to admit. I divide the sum by 3. He nodds. One of the points of the safari is visiting a local village – I have no doubts that the company doesn’t give a rupee to the local people, Khan confirms it. Even though the stars on the desert are amazing and the food prepared by our care taker is incredible I feel like I’ve been fucked here. Not because of my precious 1200 INR but because it went to the wrong people.
Therefore, if you go to Jaisalmer, please DON’T book the tours in advance and make an effort to look for a camel man or somebody who is de facto responsible for your safari. I am sure they won’t ask for even half of what the middle men grab. That’s all we can do.
I can provide a contact number to Faruk on request.
Zamiast kebaba…
Styczeń 2010, Turcja, Diyarbakır. Nieformalna stolica (również nieformalnego) tureckiego Kurdystanu. Godzina: grubo po północy. Stan: wesoło nietrzeźwy. Wytaczamy się z baru gdzie właśnie grała dość znana turecka grupa w stylu Budki Suflera. Nazwy nie pamiętam, pewnie przez tą Raki. Piliśmy oczywiście Yeni Raki. Muszę się przyznać, że nie przepadam za Raki. Mało jest rzeczy, któych naprawdę nie cierpię ale anyżowe alkohole są chyba na drugim miejscu (po kolumbijskich larwach jedwabnika w oleju). Mimo to, gdy przychodzi czas na ‘serefe!’ (tureckie ‘na zdrowie’), nie jestem w stanie odmówić, zwłaszcza, że Hasan ubóstwia Raki i polewa znacznie szybciej niż ktokolwiek jest w stanie wypić. Sączę więc, wydaje mi się, że symuluję, de facto w pewnym momencie zapominam, co piję, o wielu innych rzeczach też zapominam. Hasan jest wstawiony, jego siwe, gęste wąsy charakterystycznie drgają. ‘Chcemy coś przejeść?’ – pyta raczej twierdząco, nie jedliśmy kolacji.
Fakt: w Turcji kebab jest uskuteczniany na śniadanie, obiad i kolację. Fakt: w Polsce jedną z pierwszych opcji na przekąskę nocną jest kebab. Moi tureccy znajomi wybuchają jednak śmiechem: ‘Nie idziemy na kebaba! Paça! Kele Paça’! No oczywiście, jedyna sytuacja w której kebab wydaje się oczywistością każe mi się puknąć w głowę, co też oscentacyjnie czynię. Paça - bulion z mózgu owcy.
Lokal jest pełen klientów, nie sposób go pomylić z niczym innym – na wystawie piętrzy się sterta owczych czaszek. ‘Jaką chcecie wersje?’ – pyta Hasan. – ‘Soft (bulion) czy normal (z kawałkami mózgu)’. Jest jeszcze wersja hard core – z kawałkami wszystkiego innego, co się nawinęło. Tak to było w Diyarbakırze, w środku nocy owcze oczy patrzyły na mnie z talerza zupy.
Atitlán: normalny stan rzeczy
Od dziecka chciałam pojechać do Meksyku, z jakiegoś powodu (pewnie książek podróżniczych i zasłyszanych historii) byłam przekonana, że tam wciąż jest magia. Nikt nie sprecyzował jednak tego, co teraz już wiem: w Meksyku magii trzeba szukać, podczas gdy w Gwatemali magia wciąż traktowana jest jako normalny stan rzeczy. Przykład: jezioro Atitlán. Nie ma wielu piękniejszych widoków niż Atitlán po zachodzie słońca. Światła Santiago, San Lucas i San Pedro połyskują u podnórzy okrytych czapami z chmur wulkanów, strażników jeziora. Niech to trwa! Miasteczko Panajachel jest popularnym celem obcokrajowców, polega obecnie w pełni na turystyce i tzw. rękodziełach. Eduardo Galleano trafnie wytknął to znamienne podejście europejskie do sztuki Indian pisząc o nich z właściwą sobie przekorą: ‘los, que no hacen arte sino artesanía.’ (‘ci, co nie tworzą sztuki ale rękodzieło’). To słowo naprawdę nie wydaje się być właściwe w odniesieniu do tych cudów, które potrafią utkać kobiety z plemienia Majów. Nie ma też w językach mi znanych właściwego słowa na opisanie dynamiki kolorystycznej tego hipnotycznego miejsca. Natomiast w lokalnym dialekcie to jedno słowo już zawiera definicję miejsca: Atitlán oznacza ‘skąd tęcza bierze swoje barwy’. ‘To piękne’ – mówię do kobiety, która objaśnia mi nazwę. ‘Piękne’ – odpowiada pośpiesznie, ale ma na myśli kolejną bransoletkę, którą mi pokazuje. ‘Kupisz?’ -pyta. ‘Kupię’ – odpowiadam. Tego przecież oczekuje się od przyjezdnych. Normalny stan rzeczy.
This slideshow requires JavaScript.
Planeta Livingston (Gwatemala)
Livingston wciela w życie idee sklejonego na ślinę, odurzonego miasteczka. Znajduje się trochę nigdzie. Osiągalne jest tylko drogą wodną, 2 godziny na północ od Rio Dulce, z Puerto Barrios lub z Belize. Kulturowo nie należy stricte do świata Latino, ale bardziej do Karaibów: zamieszkiwane w większości przez ludność Garifuna. Uderzające pierwsze wrażenie (wszyscy wydają się być na trawie, na kracku albo na czymś pokrewnym) szybko okazuje się faktem. Karaibski luz. Karaibska muza rozbrzmiewa zewsząd. Karaibscy chłopcy z garściami naszyjników szeptają przechodniom do ucha wszystko to, co naprawdę mają do zaoferowania. Tylko karaibska plaża nie istnieje. Kiedyś był to główny gwatemalski port na północy (kiedyś, zanim powstał Puerto Barrios). Warto przedostać się tu dla wspaniałej selwy, wdzierającej się z obu stron do rzeki Rio Dulce oraz dla spróbowania dwóch rzeczy.
Tapado, potrawa unikalna dla Livingston, która niezaprzeczalnie wygrywa w konkursie ‘ile rodzajów owoców morza da się upchnąć w jednym garze’. Staję przed restauracją na przystani: 100 quetzales (porządny obiad gwatemalski kosztuje około 40, żarcie uliczne 10-15). Razem z Majkelem szukamy innej knajpy, nic nie schodzi poniżej 90 quetzali i nikt nie jest w stanie wyjaśnić mi, jak to typowe danie może być tak drogie. Ostatecznie pytam, czy możemy zamówić jedną porcję na pół, dla spróbowania. Tajemnica wychodzi na jaw: jedna porcja to gar żarcia. Przepis (w przybliżeniu): jeden krab, jedna ryba, garść krewetek, garść kalamarków różnego rodzaju, garść małży, kilka platanos (w tym wypadku odpowiednik ziemniaka), banany, wszystko gotowane w mleku kokosowym. Nie ma restauracyjnej wersji tego dania, robią to na świeżo z wszystkich tych składników, w takich proporcjach. Szacuję, że jedząc raz na tydzień tylko tapado można spokojnie przeżyć.
Guifiti, ziołowy szit nie z tej ziemi. Tradycyjny napój Garifuna, w założeniu używany jako kompleksowe lekarstwo na wszystko: na kaszel, katar, ból stawów, na niedogodności menstrualne, impotencję, na zwykły dół i smutki. Kilkanaście gatunków roślin, w tym różne u nas nielegalne, upycha się w butelce, zalewa rumem i około roku (według różnych zeznań) przechowuje zakopane pod ziemią. Po jednym kielonku uczucie obcości i niedopasowania zastępuje euforia i pełna harmonia ze wszystkim. Tak kręci się ta planeta.
This slideshow requires JavaScript.
Wulkan Pacaya: nielegalny work out
Nasze wejście na wulkan miało charakter kilkugodzinnego interwału między wspaniałym śniadaniem a jeszcze lepszym obiadem. Wszystko dlatego, że Alvin był szefem kuchni. Zaproponował ‘szybkie wejście na Pacayę’, dla przewietrzenia się i poprawienia apetytu. Był tam wiele razy i usilnie przekonywał, że wejście jest darmowe. Agencje oferujące toury z Antigua pobierały opłatę kilkuset quetzali, w tym część (podobno) za wstęp. ‘Zapewne nielegalnie’ – odparł z przekonaniem, nie znoszącym sprzeciwu. Tak się złożyło, że miałam chwilowo przekroczony limit na koncie więc naprawdę chciałam w to wierzyć. Zasadniczo był to błąd. Przetrzepałam kieszenie, gdy już byliśmy przy pierwszej bramie wjazdowej. To samo zrobili Alvin i Oscar, razem nie mieliśmy więcej, jak 70 quetzali. Przewodnik, niski blady (!) Guatemalteco, potrząsnął głową z powątpiewaniem. Po półgodzinnej dyskusji (głównie o kuzynach i ciotkach pracujących nieopodal) ustalone zostało, że siedemdziesiątka jednak da radę, musimy jednak ominąć stanowisko kontrolne znajdujące się jakieś 300 metrów wyżej, u podnóży wulkanu, oficjalny punkt poboru opłat za wstęp. Tak więc na Pacayę wchodziliśmy nielegalnie z oficjalnym przewodnikiem. Wracając, u podnóży spotkaliśmy 30-osobową grupę backpackerów i 3 konie, niosące co większe plecaki. Na cały trek przeznaczyli 4 godziny. Oscar zerknął na zegarek i z dumą stwierdził, że nam zajęło to 1h 20 minut. ‘Dobry work out przed obiadem’! – stwierdził. – ‘To wulkan dudni czy mnie już burczy w brzuchu’?
This slideshow requires JavaScript.
W porze deszczowej wulkan jest wyjątkowym zjawiskiem, ziemia jest żyzna i ciepła, deszcze powodują intensywną, jaskrawą wegetację. Pogoda zmienia się z sekundy na sekundę, tuż przy kraterze złapał nas ulewny deszcz, mgła zasnuwa wszystko w ciągu sekund, tak samo niespodziewanie wychodzi słońce. Tu i ówdzie wystraszy pasący się samotnie dziki koń.
Wstręty Fobie, Lonely Planet
Myślałam ostatnio o wstrętach i fobiach. Mieszkałam niegdyś z przeuroczą osóbką, która miała przeraźliwy wstręt do kurzu. Non stop WSZYSTKO przecierała szmatką. Niezależnie, czy do przecierania się nadawało, czy nie. Po miesiącu i ja nabawiłam się wstrętu: do tej szmatki. Koleżanka ta miała jednak jeszcze dziwniejszą przypadłość: nie potrafiła zasnąć bez szumiącego, radia, odkurzacza tudzież suszarki. Bez tego miała do czynienia z bezsennością i dziwnymi stanami lękowymi. Prawda jest taka, że była nieźle pokręcona. W efekcie ten szum co noc musiał usypiać też mnie. W porównaniu ze szmatką było to naprawdę okej więc odpędziłam chwilowo pomysł wyprowadzki i zawarłam z nią ultimatum: akceptuję szumy ale przecierasz tylko wtedy, kiedy nie ma mnie w pokoju oraz tylko twoje rzeczy. A, i jeszcze jedno: wszystkie przewodniki Lonely Planet spierdalają z salonu. Będzie mniej do przecierania. Wiem, że ultimatum było trochę absurdalne, ale nie mniej niż ścieranie kurzy 20 razy dziennie. Chcąc nie chcąc dochodzimy tu do sedna: Lonely Planet uaktywnia u mnie zarówno wstręt jak i fobię.
Może to przez ulubiony proces instalowania się w miejscach na dłużej, wsiąkania w kulturę i powolnego naciągania wszelkich więzi kosztem tworzenia nowych. Może dlatego, że nie chcę w szczegółach wiedzieć, czego mam się spodziewać (gdybym chciała, poszłabym do IKEI), a w podróży najlepsze często jest dziełem przypadku, dotyczy to zarówno drogi jak i celu. Wielu backpackerom, których spotkałam na swojej drodze Lonely Planet nie planuje, ale właściwie zastępuje podróż. Pracując w hostelu w Buenos Aires zrobiłam uniwersalną listę odpowiedzi na pytania zadawane przez gości. Z dokładnością do stron, gdzie mogą znaleźć szczegółowe informacje. Przeczytać, później zrobić. Przydała się w 80% przypadków. Dobiłaby spokojnie do 90%, gdyby nie stare wersje przewodników i różnice w numeracji stron. Pytania są konkretne, bo przyjezdni wiedzą już, czego mają szukać. Przyjechali przygotowani, grunt pod nogami jest pewny. Na moje pytanie ‘dokąd jadą’, wiele osób odpowiada, że ‘robią standardowy krótki/długi tour’, sformułowanie nie do końca zrozumiałe, ale tylko dla tej wąskiej grupy, która nie posiada Lonely Planet. Podróżnicza ‘biblia’ – nie jest to już wcale metafora. Biznesy biją się, żeby znaleźć się w Lonely Planet, które wyrobiło sobie tłustą markę, tak jak Starbucks, ale wyzwanie było o wiele większe, bo nie jest łatwo opakować wolność i fun, do tego w formie ‘alternatywnej’. Znajomy Norweg nie rozumiał mojego sceptycyzmu: ‘Kompaktowość i nasycenie informacją. To jest przewodnik niemalże idealny’. ’Niemalże’, bo idealny teleportowałby nas w wybrane miejsce przez dotyk rozdziału palcem wskazującym. Przekleństwo podróżnika – przewodnik idealny, opisy przyćmiewające doświadczenia, o słyszę kroki! Nazwa ‘Lonely Planet’ owszem ma odniesienie, ale do tego wszystkiego, czego w przewodniku nie ma. Tym pozytywnym akcentem zakończę.
Niagara: znudzenie w formie aktywnej
Przypomniały mi się skądinąnd wodospady Iguazu, na granicy Brazylii, Argentyny i Paragwaju. Ogromny naturalny park z wieloma wodospadami, w samym środku tzw. diabli ząb (muela del diablo), dziura w ziemi z sekundy na sekundę pochłaniająca łapczywie tony wody. Gorące i hipnotyzujące. Zamieściłam z Iguazu małą galerię, ale nie napisałam ani słowa, bo słowa nie za bardzo to oddają.
Z Niagarą jest inaczej, nie tylko dlatego, że nie mam wspaniałej galerii. Nie mam też wspaniałych wrażeń. Muszę coś napisać, muszę wytłumaczyć się sama przed sobą, dlaczego w ogóle odbyłam te dodatkowe kilka godzin drogi na południe od Toronto. Następnie muszę zapomnieć o plastikowym miasteczku Niagara Falls, o turystycznym molochu oblegającym barierkę tuż przy głównej drodze (tak, wodospady są tuż przy szosie), o wrzeszczących wakacyjnych rodzinach, zagłuszających szum wody. Niagara jest jednym z tych miejsc, gdzie matka natura już nawet nie rzuca okiem, bo się wstydzi, że tak zaniedbała sprawę. Ten teren należy do ludzi, a ludzie są głośni, głodni i znudzeni do nieprzytomności. Aktywnie znudzeni. Źródło wody znajduje się po stronie kanadyjskiej. Gdyby Kanadyjczycy jakimś cudem zmobilizowali swoje bobry do zbudowania tamy to całe północno-centralne Stany znalazłyby się w poważnym gównie. Stojąc nad Niagara Falls myślałam o tym, że tama jest jedną z niewielu rzeczy mogących przerwać nawał tej letargicznej turystyki. Zainwestowałabym w to, naprawdę.
This slideshow requires JavaScript.
Religijne wulgaryzmy francuskiej Kanady
Nie od dziś wiadomo, że wszelka przesada powoduje przesyt a ten z kolei często zwrot o 180 stopni. Nie inaczej było w XIX-wiecznym, na wskroś katolickim Quebeku. “Panowanie” kościoła trwało tu do początków XX-wieku kiedy to, choć wciąż pozostawał ostoją głęboko rozumianej kultury francuskiej, zaczął tracić autorytet i władzę na skutek przemian ekonomicznych i społecznych. Podczas tzw. cichej rewolucji (révolution tranquille) społeczeństwo uległo silnemu uprzemysłowieniu i sekularyzacji. Nie zniknął jednak jeden ciekawy efekt kościelnego ucisku: francuskie słowa powiązane z religią (w formie mniej lub bardziej zmodyfikowanej) wciąż używane są jako przekleństwa. Nazywane są sacres (od sacré, fr. święte). Nie przystoi mówić o tym, co święte (patrz: któreś tam przykazanie). Termin sacre stopniowo zaczął odnosić się do wszelkich słów, których “nie powinno się” używać. Jakiś czas temu kościół w Quebeku przeprowadził kampanię na rzecz pozbycia się sacres z mowy potocznej. Moi znajomi do tej pory wspominają wielkie transparenty na budynkach kościołów: Tabernac! Ce n’est pas vulgaire! (odpowiednikiem byłoby: ‘Kurwa’ nie jest wulgaryzmem!). Wykorzenienie tej części kultury (bo tak już śmiało można to nazwać) wydaje się nierealne i de facto niepotrzebne. Cierpi jedynie instytucja kościoła, która przecież ma za sobą wieki survivalu, poza tym cierpienie prowadzi do zbawienia. Wspomniana kampania doprowadziła na pewno do ROzbawienia, czyli też niedaleko. Popularne sacres:
- tabarnac [tabarnak] - (od tabernacle) - tabernakulum
- câlice [kalis] – (od calice) - kielich mszalny
- ciarge [siarż] – (od cierge) – świeca liturgiczna
- ciboire [sibuar] – cyborium (tabernakulum)
- crisse [krys] - (od Christ) – Chrystus
- sacrament [sakr(e)mą] - (od sacrement) – sakrament
- ostie [osti] – (od hostie) – hostia
__________________________________



